اتصال کوتاه تکفاز به زمین در شبکه زمیننشده
اتصال کوتاه تکفاز به زمین در شبکه با نوترال زمیننشده؛ آیا جریان خطا برقرار میشود؟
اگر نوترال ترانسفورماتور به زمین متصل نباشد، هنگام اتصال کوتاه یک فاز به زمین چه اتفاقی میافتد؟ آیا جریان خطا برقرار میشود یا مسیر جریان کاملاً قطع است؟
پاسخ مثبت است. در شبکههای زمیننشده (Isolated Neutral یا IT)، هنگام اولین اتصال زمین همچنان جریان برقرار میشود؛ اما مقدار آن معمولاً بسیار کمتر از جریان اتصال کوتاه در شبکههای دارای نوترال زمینشده است.
این جریان را جریان شارژ خازنی (Capacitive Charging Current) مینامند. منشأ آن ظرفیت خازنی پراکنده بین هادیهای فاز و زمین است؛ ظرفیتی که در تمام شبکههای الکتریکی، حتی بدون اتصال مستقیم نوترال به زمین، وجود دارد.
برای درک بهتر این موضوع، ابتدا باید رفتار خازنی شبکه را بررسی کنیم.
۱. ظرفیت خازنی بین فاز و زمین در شبکههای زمیننشده
هادیهای فاز در هر شبکه الکتریکی نسبت به زمین دارای ظرفیت خازنی هستند. این ظرفیت به دلیل وجود کابلها، خطوط انتقال، تجهیزات الکتریکی و فاصله فیزیکی هادیها از زمین ایجاد میشود. بنابراین، حتی اگر نقطه خنثی ترانسفورماتور به زمین متصل نباشد، بین فازها و زمین همچنان ارتباط خازنی وجود دارد.
در شرایط عادی و پیش از وقوع خطای اتصال زمین، از طریق این ظرفیتها جریانهای خازنی برقرار میشوند. به دلیل تعادل سیستم سهفاز، برآیند لحظهای جریانهای خازنی سه فاز تقریباً صفر است و جریان خازنی قابلتوجهی از نقطه زمین عبور نمیکند.
پس زمیننشدن نوترال به معنای حذف کامل ارتباط الکتریکی شبکه با زمین نیست.
۲. هنگام اتصال کوتاه تکفاز به زمین چه اتفاقی میافتد؟
فرض کنید در یک شبکه سهفاز با نوترال زمیننشده، فاز A به زمین متصل شود. در این حالت، ولتاژ فازها نسبت به زمین تغییر میکند:
- فاز معیوب (A): ولتاژ این فاز نسبت به زمین تقریباً به صفر میرسد.
- فازهای سالم (B و C): ولتاژ این دو فاز نسبت به زمین افزایش پیدا میکند و در شرایط ایدهآل به مقدار ولتاژ خط به خط شبکه میرسد؛ یعنی حدود ۱٫۷۳ برابر مقدار اولیه.
این افزایش ولتاژ باعث تغییر جریانهای خازنی فازهای سالم نسبت به زمین میشود و در نتیجه، جریان خازنی از مسیر خطا عبور میکند.
برای مطالعه مقاله ” آلارم MCB Trip چیست؟ علت قطع مینیاتوری PT ” کلیک کنید.
۳. مسیر جریان در اتصال کوتاه تکفاز به زمین
برای درک این خطا، باید مسیر رفت و برگشت جریان را در نظر بگیریم.
فرض کنیم فاز A به زمین متصل شده است. جریان از فاز معیوب وارد نقطه اتصال زمین میشود و از طریق ظرفیتهای خازنی دو فاز سالم (B و C) به شبکه بازمیگردد.
در واقع، ظرفیت خازنی فازهای سالم مسیر بازگشت جریان را فراهم میکند. به همین دلیل، حتی بدون اتصال مستقیم نقطه خنثی ترانسفورماتور به زمین، امکان عبور جریان خطا وجود دارد.
مقدار این جریان به چند عامل بستگی دارد:
- طول کابلها و خطوط شبکه
- ظرفیت خازنی فازها نسبت به زمین
- ولتاژ شبکه
- گستردگی شبکه و تجهیزات متصل به آن
هرچه طول شبکه و ظرفیت خازنی کل آن بیشتر باشد، جریان اتصال زمین خازنی نیز افزایش پیدا میکند.
۴. اهمیت جریان خازنی در حفاظت شبکههای زمیننشده
در شبکههای دارای نوترال زمیننشده، جریان اولین خطای اتصال زمین معمولاً مقدار کمی دارد. به همین دلیل، ممکن است رلههای اضافهجریان معمولی نتوانند این خطا را تشخیص دهند.
با این حال، ادامه کار شبکه در شرایط خطای زمین میتواند مشکلاتی ایجاد کند. مهمترین مسئله، افزایش ولتاژ فازهای سالم نسبت به زمین و بالا رفتن تنش عایقی تجهیزات است. در چنین شرایطی، وقوع خطای دوم در یکی از فازهای سالم میتواند به یک اتصال کوتاه شدید منجر شود. به همین دلیل، در این شبکهها باید از تجهیزات مناسب تشخیص خطای زمین استفاده کرد تا اولین خطا شناسایی و برای رفع آن اقدام شود.
جمعبندی
در شبکههای دارای نوترال زمیننشده، هنگام اولین اتصال کوتاه تکفاز به زمین، جریان خطا صفر نیست. ظرفیت خازنی پراکنده فازهای سالم نسبت به زمین، مسیر بازگشت جریان را فراهم میکند و باعث عبور جریان شارژ خازنی از محل خطا میشود. بنابراین، حتی در نبود اتصال مستقیم نوترال ترانسفورماتور به زمین، امکان برقراری جریان خطا وجود دارد.
سوالات متداول
بله، جریان خطا در این شبکهها صفر نیست. به دلیل وجود ظرفیت خازنی بین فازهای سالم و زمین، جریانی به نام جریان شارژ خازنی (Capacitive Charging Current) از مسیر خطا عبور میکند.
جریان از فاز معیوب وارد نقطه اتصال زمین میشود و از طریق ظرفیتهای خازنی دو فاز سالم نسبت به زمین به شبکه بازمیگردد. در واقع، ظرفیت خازنی پراکنده شبکه مسیر بازگشت جریان خطا را فراهم میکند.
مقدار جریان خازنی به ولتاژ شبکه، ظرفیت خازنی فازها نسبت به زمین، طول کابلها، گستردگی خطوط و نوع تجهیزات متصل به شبکه بستگی دارد. بهطور کلی، با افزایش ظرفیت خازنی کل شبکه، جریان اتصال زمین نیز افزایش پیدا میکند.